Publikujemy nowy raport ATD Czwarty Świat Polska „Jak lepiej rozumieć i mierzyć ubóstwo. Projekt ATD–INSEE i jego znaczenie dla Polski”. Pokazuje on, jak we Francji osoby doświadczające ubóstwa pomogły poprawić pytania, którymi statystyka publiczna opisuje ich życie – i co z tego wynika dla Polski.
Czego dotyczy raport
W latach 2021–2024 francuski urząd statystyczny INSEE wspólnie z ATD Quart Monde i Secours Catholique – Caritas France, a od końca 2023 r. także z Paryską Szkołą Ekonomii (PSE), sprawdzał, jak kwestionariusze badań statystycznych opisują życie osób w ubóstwie. Pracowano metodą krzyżowania wiedzy, czyli równoprawnego dialogu osób doświadczających ubóstwa, praktyków i badaczy. W 2022 r. uczestniczyło w nim około 20 osób w sześciu grupach lokalnych, a w 2024 r. – 21 osób w czterech grupach. Uczestnicy wskazywali pytania nietrafne lub niepełne i proponowali lepsze.
Najważniejsze wnioski
- Doświadczenie osób żyjących w ubóstwie pomaga poprawiać narzędzia statystyczne.
- Kłopot często tkwi nie w słownictwie, lecz w założeniach ukrytych w pytaniach. Pytanie o oszczędności nie przewidywało odpowiedzi dla osób, które ich nie mają. Pytanie o ograniczanie kontaktów nie odróżniało wyboru od wstydu czy lęku. Posiadanie samochodu nie oznacza jeszcze, że można z niego realnie korzystać.
- Jeden wskaźnik nie wystarcza: miary dochodowe, deprywacyjne i subiektywne wskazują częściowo różne grupy osób.
- Ubóstwo ma wymiar relacyjny i instytucjonalny, który standardowe badania ujmują tylko częściowo.
Co się zmieniło, a co nie
Projekt nie doprowadził do powstania oficjalnego wielowymiarowego wskaźnika ubóstwa. Jego rezultatem są uwagi do kwestionariuszy i propozycje pytań. INSEE zapowiedział, że francuskie badanie warunków życia SRCV obejmie w 2027 r. moduł „sytuacja ubóstwa”. Raport opisuje też granice wnioskowania: uczestników dobierały organizacje społeczne, a grup było niewiele, więc wyniki nie są reprezentatywne.
Znaczenie dla Polski
Raport omawia polskie badania ubóstwa i warunków życia, między innymi EU-SILC, badanie budżetów gospodarstw domowych i Badanie spójności społecznej. Proponuje, by współpracę ze statystyką publiczną zacząć od niezależnego, ograniczonego tematycznie pilotażu jakościowego prowadzonego przez ATD Polska i EAPN Polska, z udziałem osób doświadczających ubóstwa i badaczy oraz z GUS zaproszonym do konsultacji metodologicznych. Dwa możliwe tematy takiego pilotażu to bariery w korzystaniu z praw i usług oraz izolacja i możliwość planowania.
Osoby z doświadczeniem ubóstwa miałyby współdecydować o tematach, interpretacji wyników i publikacji. Udział ma być dobrowolny i niezwiązany z decyzjami o świadczeniach, z czasem na przygotowanie i zwrotem kosztów. Pierwszym rezultatem byłby wspólnie zaakceptowany wykaz problemów pomiaru i przetestowanych pytań, z opisem ich ograniczeń.
Raport jest materiałem do dyskusji. Zapraszamy do lektury i do kontaktu z uwagami. Inne nasze raporty i książki znajdziesz na stronie Publikacje, w tym „Ukryte wymiary ubóstwa” – raport z międzynarodowego badania ATD i Uniwersytetu Oksfordzkiego.

